EŞ-ŞEYH MUHYEDDİN HAVELÎ (K.S.)
Garzan Havzasının “Canlı Kütüphanesi”: İlim, İrşad ve Toplumsal Barışın Öncüsü

Siirt’in Baykan ilçesi ve Garzan havzası, yüzyıllardır medrese geleneğiyle anılan güçlü bir ilim iklimine sahiptir.

 Bu iklimin en müstesna simalarından biri de, bölge halkının “Seyda” hitabıyla andığı Eş-Şeyh Muhyeddîn Havelî (k.s.)’dir. 

Ömrünü ilme, talebe yetiştirmeye, insanlara rehberlik etmeye ve yörede ortaya çıkan dinî–dünyevî ihtilafları çözmeye adayan Seyda Muhyeddîn Havelî; Arap dili ve belâgatinden fıkha, tefsirden hadise kadar İslâmî ilimlerin hemen her sahasında otorite kabul edilen bir müderris olarak hafızalarda yaşamaktadır.

Medrese Geleneğinde Yetişen Büyük Bir Müderris
Seyda Molla Muhyeddîn (k.s.), klasik medrese sisteminin disiplinli müfredatı içinde yetişmiş; sarf–nahiv, meânî–beyân–bedî’, mantık, vad’, kelâm, fıkıh usûlü, Şâfiî fıkhı, tefsir, hadis, ferâiz ve siyer gibi alanlarda hem okumuş hem okutmuştur. 

Klasik kaynakları yalnızca okumakla kalmamış; adeta satır satır özümseyerek özellikle fıkıh literatürüne “ezberlemişçesine” vukufiyet kazanmıştır.

Onu farklı kılan yalnız ilmî birikimi değil; zühd, takvâ ve tevazuya dayalı yaşayışıdır. Şöhretten uzak, sade bir hayatı tercih etmiş; ilmiyle asla kibirlenmemiş, talebelerine ve halka karşı daima yumuşak üsluplu olmuştur.

Doğumu, Ailesi ve İlk Eğitim Yılları

Seyda Molla Muhyeddîn (k.s.), anlatımlara göre 1909 yılında Siirt’in Baykan ilçesine bağlı Bilvanîs (Ormanpınar) köyünde dünyaya geldi. Babası, yörede tanınan âlimlerden Molla Ali’dir.

 İlk eğitimini, Baykan’a bağlı Siyan köyünde imamlık yapan babasının yanında aldı.

Henüz 7 yaşında Kur’ân-ı Kerîm ve Mevlid-i Şerif’i tamamladı. Medrese eğitiminde ise dikkat çeken bir uygulamayı sürdürdü: Norşinli meşhur mutasavvıf Şeyh Muhammed Diyâuddîn (k.s.)’den “teberrüken” ilk dersini almayı âdet edindi; başladığı pek çok kitaba bu şekilde giriş yaptı.

Norşin – Kozluk – Çır Hattında İlim Yolculuğu ve İcazet
Seyda, eğitimine bir süre sonra Baykan’a bağlı Çırri köyünde (Çır/Çukurca) devam etti. 

Burada hocası ve ilerleyen yıllarda kayınpederi olacak Molla Alaaddin’in rahle-i tedrisinden geçti. Ayrıca:
1 ay Norşin’de, Hazret’in torunu Molla Cemâleddîn’den,
1 ay Kozluk’ta, Molla Reşidî Arıncî’den ders aldı.
Medrese tahsilini 17 yaşında tamamlayıp icazetnamesini aldı. Ardından 3 yıl hocasıyla aynı medresede ders verdi. 20 yaşında hocasının kızıyla evlendi; bu evlilikten 3’ü erkek, 3’ü kız olmak üzere 6 evladı dünyaya geldi.

Müderrislik Yılları: Havel’de 35 Yıl, Bayıka’da Son 10 Yıl
Seyda Muhyeddîn Havelî (k.s.), evlendikten sonra Baykan ve çevresindeki köylerde müderrislik yaptı. Özellikle şu yerlerde tedrisat yürüttüğü aktarılmaktadır:
Baykan: Koh, Nare, Havel
Kozluk: Batıran, Şikeftan, Harbelûs
Havel’de müderrislik yaptığı dönemde Baykan İlçe Vaizliği görevini de üstlendi. 1970 yılında emekli oldu. 

Müderrislik hayatının 35 yılını Havel köyünde, son 10 yılını Bayıka (Yeşilçevre) köyünde geçirdi. Yaklaşık 60 yıla yakın tedrisat hayatında binlerce talebe okuttu, yüzlercesine icazet verdi.

“Canlı Kütüphane” Diye Anılan Hafıza ve Kaynak Disiplini

Seyda’nın ilmî şahsiyetini en güçlü biçimde anlatan yönlerden biri, cevaplarını mutlaka kaynağa dayandırmasıdır.

 Anlatılan örneklerde; kendisine getirilen fıkhî ihtilaflarda klasik kaynakların ilgili yerlerini anında tespit ettiği, hatta cilt–sayfa vererek meseleyi kaynak üzerinden çözdüğü belirtilir.

Yine farklı şehirlerdeki ilim meclislerinde; vaizlerin, müftülerin ve âlimlerin sorduğu sorulara ezberden hadis metni ve geçtiği eserlerin yer bilgisiyle cevap verdiği aktarılır. 

Bu sebeple dönemin bazı müftülerinin kendisi için “canlı kütüphane” ifadesini kullandığı anlatılmaktadır.
Zor Dönemlerde Medreseyi Ayakta Tutma Mücadelesi
Seyda’nın müderrislik yılları, din eğitiminin zorlandığı dönemlere de denk gelir. Anlatımlara göre:
1941’de, Harbelûs köyünde imamlık yaptığı sırada, talebeleriyle birlikte tutuklanmış,
Çok sayıda kitabına el konulmuş, içlerinde nadir eserlerin bulunduğu bu kitapların önemli bir kısmı iade edilmemiştir.
Özellikle 1947–48 yıllarında Nare (Sansalkım) çevresinde tedbirli bir yöntem geliştirdiği; olası baskınlarda talebelerin zarar görmemesi için derslerin evlerde, yazın bağ–bahçelerde, öğrencilerin ise küçük gruplar halinde farklı evlerde müzakere yaptığı aktarılır. 

Hatta köy girişine “haberci” bırakıldığı dönemler olduğu da anlatılmaktadır.
Toplumsal Barıştaki Rolü: İhtilafları Söndüren İrfan
Seyda Muhyeddîn Havelî (k.s.), yalnız medrese içinde değil; toplumun içinde de “hakem” konumunda görülmüştür.

 Aşiretler arası anlaşmazlıklar, arazi ihtilafları, aile hukukuna ilişkin sorunlar gibi meselelerde; barış ve kardeşlik için büyük gayret gösterdiği, devlet otoritesinin zayıf olduğu dönemlerde kargaşanın büyümesini önlemede etkili olduğu anlatılır.

Aktarılan önemli örneklerden birinde; 1974 yılında iki büyük aşiret arasında arazi anlaşmazlığının kan davasına dönüşmesi üzerine, askerî yetkililerin de devreye girerek Seyda’dan destek istediği, Seyda’nın arabuluculuk yaparak ihtilafı çözüme kavuşturduğu; hatta iki tarafı akrabalık bağıyla güçlendirmek için evlilikler gerçekleştirdiği ifade edilir. 

Bu olay, onun yalnız fetva veren bir âlim değil; aynı zamanda “toplumsal huzuru tesis eden bir kanaat önderi” olduğunu göstermektedir.

Tasavvufî Yönü: Nakşibendî Yolda İrşad

Seyda Muhyeddîn Havelî (k.s.), ilmî şahsiyetinin yanında Nakşibendî tarikatında şeyh mertebesine ulaşmış bir mutasavvıftır.

 Anlatımlara göre:
22 yaşında Şeyh Abdulhakim el-Hüseynî ile birlikte Şeyh Ahmed el-Haznevî’nin yanında tasavvufî–ilmî çalışmalarını sürdürmüş,
Şeyhinin vefatından sonra Norşinli Şeyh Muhammed Maşuk’tan tasavvuf eğitimini tamamlayıp irşad izni almıştır.

Tasavvuf alanında eğitimini tamamlayan 6 kişiye irşad izni verdiği belirtilir: Şeyh Bedreddin, Şeyh Fadlı, Molla Havi, Molla Hasip, Molla Abdullah-ı Dibo, Molla Muhammed-i Arıncı.

Eserleri: Az Yazdı, Çok Yetiştirdi

Seyda’nın yaşadığı şartlar, yeni eser telif etmeye elverişli görülmemektedir. 

Buna rağmen:
Risâletu’l-Esâs fî Ahkâmi’l-Haydi ve’n-Nifâs adlı yaklaşık 20 sayfalık risalesi, telif maksadıyla yazdığı eser olarak öne çıkar.

Fetvalarının ve mektuplarının derlenmesiyle oluşan “Mektubat” basılmıştır.
Ayrıca İbn Mâlik Elfiye’sine eklediği yaklaşık 70 beyit,
Tefsir, fıkıh ve nahiv metinlerindeki müşkil ibarelere dair el yazması açıklamaları bulunduğu aktarılır.
Bununla birlikte, bölge ulemasının ortak kanaati şudur: Seyda’nın en büyük eseri, yetiştirdiği talebeleridir. Yıllar içinde Türkiye’nin farklı bölgelerinde önemli görevler üstlenen çok sayıda öğrencisi olduğu ifade edilmektedir.

Vefatı ve Kabri

Seyda Molla Muhyeddîn Havelî (k.s.), 22 Aralık 1987 Salı günü sabah namazı vaktinde, seccadesi üzerinde geçirdiği kalp krizi sonucu Hakk’a yürümüştür. Kabri, son ikamet ettiği Siirt ili Baykan ilçesi Yeşilçevre (Bayıka) köyündedir.

Gazeteci Gözüyle Not
Seyda Muhyeddîn Havelî (k.s.)’nin hayatı; Baykan–Garzan havzasında medrese geleneğinin yalnız bir eğitim modeli değil, aynı zamanda toplumsal düzeni ayakta tutan bir irfan kurumu olduğunu açıkça gösteriyor.

 Zor zamanlarda ilmi sakınmadan öğretmek, toplumu kavga ve dağılmadan korumak, ihtilafı kaynağa dayanarak çözmek…

 Bugün “yerel hafıza” dediğimiz şeyin merkezinde, işte bu büyük âlimlerin sessiz ama köklü emeği duruyor.