Siirt, Tillo’nun Gönül Sultanı: İsmâil Fakîrullah Hazretleri’nin Hayatı, Menkıbeleri ve Mirası

Siirt’in Tillo (Aydınlar) beldesi… Asırlardır “ilim, irfan ve maneviyat” denince akla gelen bu müstesna coğrafyada, adı saygıyla anılan büyük velîlerden biri İsmâil Fakîrullah Hazretleri. Asıl adı İsmâil, babasının adı Kâsım. 1656’da (H.1067) Tillo’da dünyaya gelen Fakîrullah Hazretleri; zâhirî ilimde müderris, bâtınî ilimde ise derin bir irfan sahibi olarak ömrünü “helal lokma, ibadet disiplini, tevazu ve hizmet” çizgisinde geçiriyor.

Bu haber, kaynaklarda yer alan rivayet ve menkıbeler üzerinden, İsmâil Fakîrullah Hazretleri’nin hayat çizgisini ve Tillo’daki manevî mirasını gazeteci gözüyle bir araya getiriyor.

Soy, aile terbiyesi ve ilim yolculuğu

Anlatımlara göre Fakîrullah Hazretleri’nin ailesi, ilim geleneği güçlü bir çizgiden geliyor. 

Dedesi Molla Abdülcemâl, Tillo’da müderris olarak biliniyor; babası Mevlânâ Kâsım da babasından aldığı mirası talebeler yetiştirerek sürdürüyor.

 İsmâil Fakîrullah’ın dünyaya gelişi ise metinde özellikle vurgulanıyor: Receb-i şerîfin ilk Cumâ gecesi (Regâib gecesi).
Çocukluk döneminde dikkat çeken ayrıntılardan biri, annesinin “besmelesiz süt emzirmemesi ve yemek yedirmemesi” şeklinde aktarılan hassasiyeti.

 Bu vurgu, metnin bütünüyle uyumlu şekilde Fakîrullah Hazretleri’nin ilerideki hayatında belirginleşecek olan haramdan kaçınma ve şüpheliden sakınma tavrının aile içinde temellendiğini işaret ediyor.

“Helal lokma” hassasiyeti: Tarladan sofraya titiz bir hayat
Metinde en çarpıcı bölümlerden biri, Fakîrullah Hazretleri’nin helal lokma konusundaki titizliği.

 Rivayetlere göre:
Tarlasını abdestli eker biçer,
Hasadın öşrünü verdikten sonra unu el değirmeninde bizzat kendi öğütür,
Ekmek işini dahi “şüphe karışmasın” diye kendi eliyle yapar,
Bağ işlerini kendisi görür; olgun üzümü “hayvanların hakkı geçer” endişesiyle sırtında taşır.

Bu anlatımlar, bugün sıkça kullanılan “sadelik” ve “hayatın merkezinde ölçü” kavramlarının, o dönemde pratik bir hayat disiplini olarak yaşandığını gösteriyor.

Kuyu hadisesi: Menkıbelerin merkezindeki kırılma anı

Metnin omurgasını oluşturan en önemli anlatı, 1702’de (H.1114 civarı, metinde 48 yaş dönemi) geçen “kuyu hadisesi”.
Aktarıldığına göre, yatsı öncesi camiye gitmek üzere evin avlusuna çıkan Fakîrullah Hazretleri, karanlıkta fark edemediği yaklaşık 15 metre derinliğindeki suyu olmayan bir kuyuya düşüyor.

 Ancak ciddi bir zarar görmüyor; sadece kaşı üzerinde ince bir sıyrık olduğu belirtiliyor. O anı, “Allah’ın celâl sıfatıyla imtihanı” olarak okuyup secdeye kapanmasıyla birlikte, metin mânevî bir meclisin kurulduğunu anlatıyor. 

Pek çok velînin ruhlarının hazır olduğu, kuyunun içinin “yeşil bir nûra gark olduğu” ve kendisine “Gavs makamına” dair müjdeler verildiği rivayet ediliyor.

Ardından cemaatin onu araması, kuyudan gelen “tatlı sesi” bir dokumacı ustanın fark etmesi ve mumlarla kuyunun başına toplanılması; olayın sadece “kişisel bir hâl” değil, Tillo hafızasında anlatılagelen büyük bir dönüm noktası olarak yer ettiğini gösteriyor.

Sekiz yıllık istiğrak ve uzlet

Kuyu hadisesinden sonra Fakîrullah Hazretleri’nin sekiz yıl istiğrak halinde kaldığı, dünyadan el-etek çektiği; yalnızca büyük oğlu Abdülkâdir Efendi’nin hizmetine izin verdiği aktarılıyor. 

Bu bölüm, klasik tasavvuf metinlerinde görülen “hal” dönemlerini andıran bir yoğunlukla anlatılmış.

Üveysiyye yolu ve İbrahim Hakkı Hazretleri’ne uzanan hat

İstiğrak hâlinden sonra, dostlarıyla yeniden görüşmeye başlayıp, Abdülkâdir Geylânî yoluna benzeyen kendine mahsus “Üveysiyye” adabını talebelerine öğrettiği ifade ediliyor.

Bu noktada metin, Tillo’nun bir diğer büyük ismi olan Erzurumlu İbrâhim Hakkı Hazretlerine uzanan silsileyi kuruyor: İbrahim Hakkı’nın babası Molla Osman ve Molla Muhammed’in uzun yıllar hizmet ettiği, İbrahim Hakkı’nın da küçük yaşta getirilerek bu irfan halkasında yetiştiği anlatılıyor.

 Fakîrullah Hazretleri’nin son günlerini de, halifesi İbrâhim Hakkı Hazretleri’nin Mârifetnâme’sinden aktarılan bir dille okuyucuya sunuyor.

Rivayet edilen ibadet düzeni ve ahlâkî çizgisi

Metinde Fakîrullah Hazretleri’nin günlük düzeni ve ahlâkı için güçlü vurgular var:
Beş vakit namazı dergâhta ezan ve cemaatle,
İşrak, kuşluk, evvabin, teheccüd gibi nafilelere devam,
Pazartesi–Perşembe oruçları,
Cumâ günü Kehf suresi okuma,
Gösterişten uzak durma, temizlik hassasiyeti,
“Susmak hikmettir” çizgisinde bir iç disiplin,
Tevekkül, teslimiyet ve rıza kavramlarını merkez alan öğütler.

Metnin sonunda yer alan sözler, onu anlatan geleneğin Fakîrullah Hazretleri’ni özellikle tevekkül–sabır–rıza ekseninde konumlandırdığını gösteriyor:

 “Kazâya rızâ, evliyânın şânındandır”, “Sabrın başlangıcı acı, sonu bal gibi tatlıdır” gibi ifadeler, bugün bile halkın dilinde dolaşan türden.

Vefatı ve Tillo’daki kabri

Aktarıma göre Fakîrullah Hazretleri 1734’te (H.1147) 80’i geçkin yaşlarda, bir süre inzivaya çekildikten sonra evlat ve torunlarını çağırıp vasiyette bulunuyor. 

Yâsîn okunurken odanın güzel kokularla dolduğu, “Selâmûn kavlen…” ayetine gelindiğinde “Allah” diyerek ruhunu teslim ettiği ifade ediliyor.

Defin yeri için de net bir çerçeve çiziliyor: Talebeleri Molla Osman ve Molla Muhammed’in türbeleri önüne defnedildiği, mezarı üzerine sanduka ve türbe yapıldığı, uzun süre ziyaretlerin devam ettiği belirtiliyor.

Tillo’nun hafızasında yaşayan bir isim

İsmâil Fakîrullah Hazretleri’ne dair bu uzun anlatı; bir yandan menkıbelerle örülü manevî bir portre sunarken, diğer yandan Tillo’nun “ilim–zikir–hizmet” eksenli tarihine de ışık tutuyor. 

Kuyu hadisesi, helal lokma hassasiyeti, uzlet dönemi ve İbrahim Hakkı Hazretleri’ne uzanan yetiştirme hattı; bugün bile Tillo’yu ziyaret edenlerin en çok sorduğu başlıklara karşılık geliyor.

Kaynak notu
Metinde, konuya dair başlıca kaynaklar olarak Mârifetnâme (s.520), Sefînetü’l-Evliyâ (c.2, s.152), Tezkiretü’l-Ahbâb fî Menâkıbı’l-Aktâb ve İslâm Âlimleri Ansiklopedisi (c.16, s.318) belirtilmektedir.

İstersen bu haberin bir de siteye hazır “manşet + spot + ara başlıklı” daha kısa sürümünü (SEO uyumlu başlık önerileriyle) aynı içerikten çıkarıp verebilirim.